Names and Power in Sheffield: SNSBI Autumn Meeting 2026

The Society for Name Studies in Britain and Ireland (SNSBI) held its Autumn Meeting on 14 November 2026 at The Diamond, University of Sheffield, with participants also joining online. Around 50 attendees followed a varied programme devoted to the theme “Names and Power.”

SNSBI Facebook

What made the meeting particularly successful was the breadth with which the central theme was interpreted. Power emerged not only in the most obvious context of political renaming, but also through medieval surnames used as brand-names, the influence of landowners on urban namescapes, the multiple naming of kings, the politics of street names, the naming of heritage monuments and even the individual naming of inanimate objects.

The papers moved between medieval England, modern British cities and Central and Eastern Europe, showing how names can express ownership, authority, prestige, political change, cultural memory and identity. Hasan Hasan’s discussion of settlement renaming in Bulgaria, for example, demonstrated particularly clearly how changes on a map can reflect much wider transformations in state policy and society.

Taken together, the presentations made a convincing case for the meeting’s deceptively simple title. Names do not merely record power: they may help establish it, preserve it long after its original context has disappeared, challenge it, or replace one interpretation of the past with another. It was a stimulating meeting, both in Sheffield and online, and one that left its participants with plenty to think about - exactly what a successful onomastic meeting should do.

Кыздархан Рысберген: более сорока лет на службе казахской ономастики

10 ноября 2026 года Указом Президента Республики Казахстан Касым-Жомарта Токаева Кыздархан Рысберген (Қыздархан Құрмашқызы Рысберген), доктор филологических наук, профессор, главный научный сотрудник Института языкознания имени Ахмета Байтурсынулы, была награждена орденом «Құрмет». Более чем сорокалетняя научная деятельность исследовательницы позволяет увидеть значительно более широкий контекст этого признания. 

Для ономастов её профессиональная биография особенно интересна потому, что в ней как будто отражается сама история развития казахской ономастики последних десятилетий: от региональной исторической топонимии - к когнитивному изучению имён; от печатных словарей - к государственной стандартизации; от картотеки - к национальному корпусу; а в последние годы - от создания норм к количественной проверке того, как эти нормы функционируют на реальных цифровых картах. Именно эта преемственность, пожалуй, и является одной из самых примечательных черт её научного пути.

В ономастику - в эпоху картотеки

Кыздархан Рысберген родилась 13 апреля 1957 года. В 1981 году она с отличием окончила филологический факультет Шымкентского педагогического института, в 1981–1983 годах проходила научную стажировку в Институте языкознания, а с 1984 года работает в его Отделе ономастики. В 1996–2004 годах она была учёным секретарём Института, а с 2002 года руководила Отделом ономастики. В настоящее время она является главным научным сотрудником отдела.

Особенно интересно вспомнить, в какую научную среду пришла молодая исследовательница. В первой половине 1980-х годов Отдел ономастики проводил масштабную систематическую работу по сбору собственных имён. Согласно истории отдела, только в 1981–1986 годах было собрано около 130 000 единиц ономастического материала, составивших основу казахской ономастической картотеки.

Сегодня Кыздархан Рысберген входит в число разработчиков Ономастического подкорпуса Национального корпуса казахского языка, который включает около 3 тысяч онимов и текстовую базу объёмом примерно 15 миллионов словоупотреблений. Профессиональный путь одного исследователя протянулся от эпохи, когда собственные имена фиксировались на карточках, до времени, когда их можно связывать с текстовыми контекстами, частотностью, метаданными, культурной семантикой и цифровой географией. Не каждая научная биография настолько наглядно отражает технологическое преобразование целой дисциплины.

Южный Казахстан: исторические основания

Первым крупным направлением исследований Рысберген стала историческая топонимия. В 1993 году под руководством Телгожи Жанузакова она защитила кандидатскую диссертацию «Историко-лингвистический анализ топонимов Южно-Казахстанской области (на материале западных районов)». Результаты этих исследований получили дальнейшее развитие в монографии «Историко-лингвистическое исследование топонимов Южного Казахстана», опубликованной в 2000 году. Эта работа принадлежит к классической традиции казахской топонимики, в которой географическое название рассматривается одновременно как языковая единица, исторический источник и свидетельство взаимодействия человека с пространством.

Речь идёт не только об установлении привлекательных этимологий отдельных названий. Историческая топонимия требует реконструкции целых пластов: народной географической терминологии, истории расселения, миграционных процессов, языковых контактов, фонетической адаптации имён, сосуществования различных номинационных традиций и изменений их письменной фиксации. Именно эта историческая чувствительность к имени как источнику информации сформировалась уже в ранних исследованиях Рысберген.

Интересно, что спустя три десятилетия она фактически вернулась к исходной теме своей научной биографии - но уже на совершенно ином методологическом уровне. В 2022–2024 годах под её руководством выполнялся проект AP14872289 «Лингвокультурологическое исследование исторических топонимов северных и северо-восточных регионов Казахстана в контексте национальной государственности». Исследование вновь обратилось к историческим картам, документам и материалам конца XIX — начала XX века, но теперь одной из задач стало систематическое цифровое сохранение исторического ономастического материала.

Одним из важнейших результатов проекта стала крупная 544-страничная монография, опубликованная в Алматы в 2024 году: Қазақстанның солтүстік, солтүстік-шығыс аймақтарының дәстүрлі топонимдік ландшафты және крестьяндық отарлау факторы (XIX ғасырдың екінші жартысы – 1917 ж.). Лингвотарихи зерттеу [Традиционный топонимический ландшафт северного и северо-восточного Казахстана и фактор крестьянской колонизации (вторая половина XIX века – 1917 год): лингвоисторическое исследование]. Авторы книги - Қ. Рысберген, Н. Әлімбай, Н. Уәли и Б. Смағұлов.

Монография рассматривает исторический топонимический ландшафт северного и северо-восточного Казахстана в связи с крестьянской колонизацией второй половины XIX — начала XX века. Её особая ценность состоит в соединении лингвистических данных с историческими и этнографическими источниками. Традиционные географические имена, антропонимы и родоплеменные названия выступают здесь свидетельствами прежнего расселения, территориальной преемственности и культурной памяти, тогда как замена и трансформация названий рассматриваются в контексте глубоких демографических и политических изменений периода колонизации.

Её исследование 2024 года, посвящённое народным историческим микротопонимам, ещё сильнее соединяет традиционную историческую работу с современной цифровой ономастикой. Исследовательница ставит задачу выявлять топонимы, антропонимы, патронимы и генонимы в исторических источниках и на старых картах, оцифровывать их и включать в Ономастический подкорпус Национального корпуса казахского языка. Таким образом, исторический топонимист раннего периода её карьеры никуда не исчез. Просто к архиву добавился цифровой корпус.

От происхождения имени - к знанию, заключённому в имени

Следующий крупный этап научного пути Рысберген связан с когнитивным поворотом в ономастике. В 2006–2008 годах одним из фундаментальных направлений исследований Отдела ономастики стали когнитивные основы казахской национальной топонимии. Затем последовали проекты, посвящённые отражению национальной идеи в ономастической системе и изучению казахских собственных имён в этнокультурной и лингвоисторической парадигмах.

В 2010 году Рысберген защитила докторскую диссертацию, посвящённую лингвокогнитивным и этнокультурным основаниям казахской топонимии. В 2011 году вышла её 328-страничная монография «Ұлттық ономастиканың лингвокогнитивтік негіздері» - «Лингвокогнитивные основы национальной ономастики». Вероятно, именно эту книгу можно считать теоретическим центром её научного наследия. Произошло принципиальное смещение исследовательского вопроса. Вместо преимущественно этимологического: «Откуда произошло это название?» возникает более широкий: «Какое знание о мире сделало появление этого названия возможным?»

Этимология топонима становится только одним из уровней анализа. Географическое имя может показывать, как сообщество различает поверхностные и подземные воды, хорошие и плохие пастбища, защищённые и открытые пространства, особенности растительности, пригодность территории для определённого вида хозяйства или заметные ориентиры в степном ландшафте. В такой модели топонимия превращается в своеобразный архив экологического, хозяйственного и культурного знания. Эта линия продолжает развиваться и в самых новых работах Рысберген.

В статье 2024 года, опубликованной в журнале Open Linguistics совместно с Нургельды Уали, Анар Фазылжановой и Куралай Кудериновой, рассматриваются рациональные и иррациональные типы знания, объективированные в содержании казахских топонимов. К рациональному знанию относятся сведения, возникающие из практического взаимодействия кочевого общества с рельефом, водой, растительностью, пастбищами и хозяйственной деятельностью. Иррациональный пласт включает мифологические, анимистические, религиозные представления, верования, табу, символические ассоциации и культурные ценности. Авторы специально подчёркивают новизну подхода: этноэкологическое и этноботаническое знание казахов рассматривается через своеобразную «языковую матрицу» топонимов, а центр анализа переносится от внешней лексической формы к культурной семантике.

Это очень хорошо выражает то, к чему когнитивная ономастика Рысберген двигалась на протяжении многих лет. Название вроде Ақсу, Қарасу, Қарағаш, Алмалы или Шиелі нельзя считать полностью объяснённым только потому, что мы перевели его составные элементы. За названием может скрываться локальная система классификации пространства. В этом смысле ономастика становится своеобразной интеллектуальной археологией.

Создание национальной ономастической инфраструктуры

Однако значение работ Рысберген нельзя свести исключительно к теории. Одна из наиболее характерных черт её деятельности - постоянное превращение научных исследований в инфраструктуру: словари, инструкции, справочники, нормативные формы, принципы стандартизации и цифровые ресурсы. Она участвовала в подготовке инструкции по русской передаче казахских и казахской передаче русских географических названий, а также проекта Концепции ономастической работы Республики Казахстан. Рысберген входила в состав Алматинской городской ономастической комиссии и Терминологической рабочей группы, связанной с переходом казахского языка на латинскую графику.

Особенно показательной является книга, подготовленная в 2004 году совместно с её учителем Телгожой Жанузаковым: «Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы» - «Казахская ономастика: достижения и перспективы». Это уже не региональный топонимический словарь. Книга рассматривает развитие казахской ономастики с 1950-х годов, оценивает достигнутые результаты и определяет направления дальнейших исследований. В ней одновременно соединяются история дисциплины, методология и научная программа. Ещё более материальное воплощение нормативной работы представляет изданный в 2017 году справочник: «Қазақстан Республикасы. Әкімшілік-аумақтық бірліктер атаулары» - «Республика Казахстан. Названия административно-территориальных единиц». Рысберген была организационным руководителем работы. 604-страничное издание содержит около 19 000 названий административно-территориальных единиц и других объектов, представленных в нормативных казахской и русской формах. Девятнадцать тысяч названий - это не просто внушительный массив материала. Каждая согласованная пара форм потенциально предотвращает расхождения между государственными документами, картографией, школьными материалами, информационными базами, средствами массовой информации и публичными вывесками.

Эта работа напрямую ведёт к исследованию 2022 года, посвящённому основам стандартизации ономастической деятельности в Республике Казахстан. Здесь вариантность написания уже рассматривается не просто как редакционная проблема. В государстве, одновременно функционирующем в национальном и международном информационном пространстве и планирующем переход между графическими системами, стандартизация имени становится проблемой интероперабельности. Именно в этот момент традиционная лексикография неожиданно оказывается частью современной цифровой инфраструктуры.

Латинизация: каждое собственное имя как отдельная задача

Планируемый переход казахского языка с кириллицы на латинскую графику вывел многолетнюю нормативную работу Рысберген в новое измерение. Начиная с 2017 года Отдел ономастики выполнял специальные исследования, посвящённые антропонимам, правилам транслитерации казахских личных имён, параллельным кириллическо-латинским справочникам административно-территориальных и физико-географических названий, а также передаче иностранных географических имён и других иноязычных онимов.

В работе «Ономастикалық атауларды латын әліпбиінде жазудың теориялық мәселелері» - «Теоретические проблемы написания ономастических названий на латинице» Рысберген разграничивает транслитерацию, транскрипцию и перевод и обращает особое внимание на проблемы, возникающие при передаче антропонимов и топонимов. В 2021 году совместно с Ибрахимом Шахином она специально рассмотрела написание иностранных географических названий средствами будущей латинской казахской графики. Здесь возникает принципиально важный вопрос. Реформа алфавита должна решить не только то, как Казахстан будет писать собственные названия, но и то, как казахский язык будет называть весь остальной мир.

В 2025 году эта линия получила международное развитие в статье From Foreign to Familiar: Transliteration Challenges in the Latinization of Kazakh Exonyms. Эмпирический материал исследования включал список 3 472 географических названий мировой карты:

• 203 названия государств;

• 2 172 названия городов и других населённых пунктов;

• 392 гидрографических названия;

• 705 орографических названий.

В отдельной межстрановой выборке из 1 269 названий, использованной для анализа семантической адаптации, только 97 названий - 7,6% - оказались семантически адаптированными в казахском языке. Это наглядно показывает, насколько сильно в казахской экзонимии сохраняется исторически опосредованное, прежде всего русское, влияние.

В том же 2025 году Рысберген и Евгений Шохенмайер сопоставили обращение с собственными именами при графических реформах Турции, Азербайджана, Узбекистана, Туркменистана, Румынии, Молдовы, Черногории, Сербии и Боснии и Герцеговины. Вопрос оказался значительно шире простой формулы «какой алфавит лучше?». Он затрагивает институциональную преемственность, стандартизацию имён, длительное сосуществование двух график и цифровую применимость новых норм. 

В 2026 году анализ стал ещё более количественным. В статье From Cyrillic to Latin: A Step Toward Phonemic Precision in Kazakh, написанной Дидар Садык, Кыздархан Рысберген, Евгением Шохенмайером и Зейнеп Базарбаевой, была формализована модель соответствия фонем и графем и сопоставлена фонемная точность латинской модели 2021 года с действующей кириллической орфографией. Здесь графическая реформа оценивается уже не исключительно интуитивно, а посредством воспроизводимой системы измерений.

А опубликованная в 2026 году в Acta Onomastica статья Даны Пашан, Кыздархан Рысберген и Евгения Шохенмайера расширила сравнительную перспективу ещё сильнее, рассматривая стратегии экзонимизации в пяти крупных типах письменности и формулируя на этой основе программу дальнейших исследований для Казахстана. Вопрос, который десятилетия назад мог казаться просто вопросом «правильного написания географического названия», превратился в международную проблему, связанную с графикой, экзонимами, базами данных, картографией и цифровой инфраструктурой.

Алматы: от рек и гор — к ресторанам и жилым комплексам

Ещё одна интересная трансформация исследований профессора касается пространства. В начале своего научного пути она изучала исторические названия рек, гор, степей и населённых пунктов Южного Казахстана. Современная исследовательница изучает также названия, активно создаваемые сегодняшним мегаполисом. Проект, посвящённый урбанонимической системе Алматы, включил в поле анализа названия улиц, коммерческих объектов, жилых комплексов и многоязычный городской лингвистический ландшафт. В исследовании 2021 года была сформирована база из 1 424 эргонимических единиц и проанализировано взаимодействие казахского, русского и английского языков в условиях глобализации.

Отдельная работа, посвящённая годонимической системе Алматы, рассматривала более 2 000 названий улиц и связанных с ними объектов. В статье Problems of Commercialisation and Commercial Nomination of the Urbanonymic Landscape of Almaty 2024 года этот материал получает особенно интересную интерпретацию. Эмпирическая база включает около 2 тысяч ойкодомонимов и эргонимов, среди них 467 названий жилых комплексов и 1 424 эргонимические единицы. Также рассматриваются 2 267 названий улиц, площадей и переулков, из которых 1 036 - около 45% - являются мемориальными, то есть увековечивают исторических деятелей, представителей культуры, литературы и науки. Эти цифры важны потому, что сам объект ономастики здесь изменился. Традиционная топонимия спрашивает, как сообщество унаследовало названия. Современная коммерческая урбанонимия спрашивает, как названия сознательно производятся, конструируются и продаются. Имя жилого комплекса, ресторана или торгового центра становится частью брендинга, символического капитала и рыночного позиционирования.

Лингвистический ландшафт Алматы в таком случае показывает не просто сосуществование трёх языков, а конкурирующие системы престижности, глобальности, локальной идентичности и коммерческой привлекательности. В этом есть любопытная симметрия. Исследовательница, которая когда-то реконструировала историческую мотивацию старых географических имён, теперь изучает мотивации, которые сознательно создаются современными девелоперами, предпринимателями и специалистами по неймингу.

От словаря к корпусу

Если стандартизация является одним из главных прикладных направлений работы Рысберген, то Ономастический подкорпус Национального корпуса казахского языка можно считать его естественным цифровым продолжением.

Первые методологические публикации о создании подкорпуса описывали сбор топонимов Акмолинской и Алматинской областей как начальный этап создания многофункционального ресурса, который должен представить ономастический фонд Казахстана и в современном, и в историческом измерении. Сегодня задачи ресурса сформулированы значительно шире. Подкорпус должен:

• собирать и систематизировать топонимы, антропонимы и другие виды онимов;
• снабжать их географической, культурно-семантической и словообразовательной информацией;
• фиксировать изменения географических названий;
• показывать их употребление в текстах и частотность;
• связывать собственное имя с корпусным контекстом.

В настоящее время ресурс содержит около 3 тысяч онимов и текстовую базу примерно из 15 миллионов словоупотреблений. Рысберген входит в число его разработчиков. Значение корпуса состоит не просто в том, что старые карточки и словари переводятся в электронный вид. Печатный словарь обычно даёт пользователю одну отобранную форму имени и ограниченное толкование. Корпус позволяет сохранять вариантность, хронологию, контекст и частотность. Он даёт возможность задавать уже другие вопросы: Как должна выглядеть нормативная форма? Как называли объект раньше? Какие варианты существуют? В каких текстах они употребляются? Как часто? В какой период?

Можно условно сказать, что в научной биографии Рысберген собственное имя прошло через три формы существования: имя как карточка в картотеке; имя как статья в словаре; имя как узел в цифровой поисковой системе.

От нормы - к эмпирической проверке: 2026 год

Новейший этап исследований особенно интересен тем, что он позволяет проверить предыдущую нормативную работу количественно. 3 ноября 2026 года, ровно за неделю до президентского указа о награждении Кыздархан Рысберген орденом «Құрмет», журнал Language Problems and Language Planning опубликовал online-first статью: Eugen Schochenmaier, Kyzdarkhan Rysbergen, Kuralay Kuderinova & Dana Pashan. “From Law to Label: Evaluating Kazakhstan’s Toponymic Standardization in Practice.” Исследование ставит вопрос, на который прежние поколения специалистов по стандартизации практически не могли ответить количественно: насколько официально стандартизированные названия действительно совпадают с теми названиями, которые пользователь видит на современной публичной цифровой карте? В работе были сопоставлены 17 846 дедуплицированных записей населённых пунктов Государственного каталога с объектами населённых пунктов OpenStreetMap. Модель широкого сопоставления обнаружила 6 439 связанных объектов OSM. Из 5 104 связанных объектов, имевших казахский тег name:kk, 2 899 - 56,8% - полностью совпадали с формой Государственного каталога. Разумеется, это не означает, что остальные случаи автоматически являются «ошибками». На результат влияют проблемы связывания объектов, отсутствие тегов, допустимая вариантность, различия в датах обновления каталогов и карт и другие факторы.

Признание и приближающийся юбилей

Орден «Құрмет» продолжает уже существующую линию профессионального признания. В биографических источниках зафиксированы:

2006 — нагрудный знак имени Ыбырая Алтынсарина;

2018 — знак «За заслуги в развитии науки Республики Казахстан»;

2022 — награда «За заслуги в развитии родного языка»;

2026 — орден «Құрмет».

Есть и ещё одно символическое совпадение.

13 апреля 2027 года Кыздархан Рысберген исполнится 70 лет — всего через пять месяцев после вручения государственной награды. К этому времени пройдёт уже 43 года с момента её прихода в Отдел ономастики Института языкознания в 1984 году. Но, пожалуй, более существенна не календарная, а интеллектуальная дистанция. Когда Рысберген начинала работать в Институте, казахская академическая ономастика формировала картотеку, призванную сохранить огромный массив национальных собственных имён. Сегодня она работает в мире размеченных корпусов, цифровых карт, латинизационных моделей, электронных каталогов и количественной проверки географических названий. Между этими двумя точками изменилось само представление о том, что значит исследовать имя.

Слова научной благодарности

Посвящение живущему и продолжающему работать учёному не должно превращать коллективную науку в персональную мифологию. Многие словари, корпуса, стандарты и современные статьи, о которых шла речь выше, являются коллективными результатами. Кыздархан Рысберген сформировалась внутри сильной казахской ономастической традиции, связанной с именами А. Абдрахманова, Телгожи Жанузакова и других представителей классической школы, и продолжала эту традицию вместе с несколькими поколениями коллег.

Значимость её деятельности не в том, что один человек якобы создал целую дисциплину. Она заключается в редкой непрерывности участия в её преобразовании. Более сорока лет Кыздархан Рысберген помогает сделать казахский ономастикон возможным зафиксировать, понять, стандартизировать и исследовать в цифровой среде. По случаю награждения орденом «Құрмет» - и в преддверии её семидесятилетия - это подходящий момент не только для поздравления. Это момент для научной благодарности.

---

Избранная библиография

1993. Рысбергенова К.К. Историко-лингвистический анализ топонимов Южно-Казахстанской области (на материале западных районов). Автореф. дис. … канд. филол. наук. Алматы.

1998. Жанұзақ Т., Әбдірахманов А., Рысбергенова Қ. и др. Қазақстанның географиялық атаулары. Ақмола облысы [Географические названия Казахстана. Акмолинская область]. Алматы: Рауан.

2000. Рысбергенова К.К. Историко-лингвистическое исследование топонимов Южного Казахстана. Алматы: Ғылым. 150 с.

2001. Джанузаков Т., Рысбергенова К.К., Онгарбаева Н., Турлыкожаев Т. Қазақстан Республикасының топонимдері. Топонимия Республики Казахстан: наименования населенных пунктов и крупных физико-географических объектов. Алматы. 425 с.

2002. Жанузаков Т., Рысберген К., Абдрахманов С. Инструкция по русской передаче казахских и казахской передаче русских географических названий Республики Казахстан. Алматы.

2003. Рысберген Қ. Ұлттық ономастика – уақыт сынында [Национальная ономастика — испытание временем] // ҚР ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. №3.

2004. Жанұзақ Т., Рысберген Қ. Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы [Казахская ономастика: достижения и перспективы]. Алматы: Азия. 128 с.

2005. Жанұзақ Т., Рысберген Қ. Қазақ ұлттық ономастикасының өзекті мәселелері [Актуальные проблемы казахской национальной ономастики] // Қазақстанның ғылыми әлемі / Научный мир Казахстана. №1. С. 44–48.

2007. Рысберген Қ.Қ. Концептуалды зерттеулер методологиясы жөнінде [О методологии концептуальных исследований] // Қазақ тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма мәселелері: қалыптасуы, дамуы мен болашағы. Алматы: Арыс.

2008. Рысберген Қ., Сағымбай А. Қызылорда облысының ономастикалық атауларының көрсеткіш-анықтамалығы [Указатель-справочник ономастических названий Кызылординской области]. Астана. 160 с.

2010. Рысберген Қ.Қ. Қазақ топонимиясының лингвокогнитивтік және этномәдени негіздері [Лингвокогнитивные и этнокультурные основы казахской топонимии]. Докт. дис. Алматы.

2011. Рысберген Қ.Қ. Ұлттық ономастиканың лингвокогнитивтік негіздері [Лингвокогнитивные основы национальной ономастики]. Алматы: Дайк-Пресс. 328 с.

2012. Рысберген К. Роль лексикографических источников в реконструкции языкового концепта // XIII Международная научная конференция «Ономастика Поволжья». Ярославль.

2012. Рысберген Қ. Қазақ есімдер жүйесінің ұлттық мәдениетпен байланысы [Связь системы казахских имён с национальной культурой] // Тілтаным. №3–4.

2012. Рысберген Қ. Алматы қаласының лингвистикалық ахуалы [Языковая ситуация города Алматы] // Ономастиканың өзекті мәселелері. Алматы.

2012. Рысберген Қ. Ұлттық ономастикалық кеңістіктегі тарихи топонимдердің орны [Место исторических топонимов в национальном ономастическом пространстве]. Петропавл.

2013. Рысберген Қ. Ономастика мен ұлттық мәдениеттің өзара байланысы (экстралингвистикалық фактор) [Взаимосвязь ономастики и национальной культуры: экстралингвистический фактор] // Тілтаным. №3.

2013. Рысберген Қ. Ономастикалық атаулар номинациясындағы географиялық фактор [Географический фактор в номинации ономастических названий] // Тілтаным. №4.

2013. Рысберген К. Об общности аксиологического компонента в концептах казахской и русской лингвокультур // Science Progress in European Countries: New Concepts and Modern Solutions. Stuttgart. С. 76–80.

2013. Рысберген Қ. Тарихи атауларды сақтау ұлттық мүдде мәселесі [Сохранение исторических названий как вопрос национальных интересов] // Ономастикалық хабаршы. №1.

2013. Рысберген Қ. Тас мүсінге айналған қырық қыз [Сорок девушек, превратившихся в камень] // Ана тілі. 7 марта.

2013. Рысберген Қ. Тарихи атаулар қайтарылуы тиіс [Исторические названия должны быть возвращены] // Ана тілі. 30 мая.

2014. Рысберген Қ. Ономастикалық атаулардың бірыңғай ұлттық стандартын жасау қажет [Необходимо создать единый национальный стандарт ономастических названий] // Айқын. №163.

2014. Рысберген Қ. Ономастика – әлемдік мәселе [Ономастика — глобальная проблема] // Ана тілі. №36.

2017. Жанұзақов Т., Рысберген Қ.Қ., Оңғарбаева Н.Б., Серікбаева А.Д., Барменова Н.Т. Қазақстан Республикасы. Әкімшілік-аумақтық бірліктер атаулары. Анықтамалық [Республика Казахстан. Названия административно-территориальных единиц: справочник]. Алматы: Дайк-Пресс. 604 с. Около 19 000 названий.

2017. Rysbergen K.K. “Ethnocultural Specificity of Onomastic Nomination.” News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Social and Human Sciences 5(315): 54–57.

2017. Рысберген К.К. Реалии постсоветской действительности в русской ономастической системе Казахстана // Филологические науки. Вопросы теории и практики. №10(76), ч. 3. С. 167–170.

2018. Рысберген Қ.Қ. Ономастикалық атауларды латын әліпбиінде жазудың теориялық мәселелері [Теоретические вопросы написания ономастических названий на латинице].

2018. Рысберген Қ.Қ., Халидуллаева Г.Б. Ж. Нәжімеденов жырларындағы «Туған жер» концептісінің репрезентациясы [Репрезентация концепта «Родная земля» в поэзии Жумекена Нажимеденова] // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. 172(4): 102–109.

2019. Рысберген Қ.Қ., Тлегенова Г.Б. Космонимдік атаулардың мифтанымдық сипаты [Мифологический характер космонимических названий] // Евразийский Союз Ученых. №3(60): 40–44.

2020. Қазақ тіліндегі өзге тілді ономастикалық атаулар. Анықтамалық [Иноязычные ономастические названия в казахском языке: справочник]. Ред. Қ. Рысберген. Алматы.

2021. Рысберген Қ., Садық Д. Алматының годонимдік жүйесіндегі тілдік ерекшеліктер [Языковые особенности годонимической системы Алматы] // Тілтаным. 4(84).

2021. Рысберген Қ., Садық Д., Рсалиева Н. Алматы қаласы ономастикалық кеңістігінің жаһандану жағдайындағы тілдік-әлеуметтік даму үдерісі [Языковое и социальное развитие ономастического пространства Алматы в условиях глобализации] // Әл-Фараби. 76(4).

2021. Рысберген Қ.Қ., Шаһин И. Шеттілдік географиялық атауларды қазақ тілінің латын графикасы негізінде жазу тілді реформалаудың маңызды міндеті [Передача иностранных географических названий на основе латинской графики казахского языка как важная задача языковой реформы] // Қарағанды университетінің хабаршысы. Филология сериясы. 4(104): 7–14.

2022. Рысберген Қ., Пашан Д., Садырбаева З., Бармешова Н. Қазақстан Республикасын ономастикалық қызмет саласындағы стандарттау негіздері [Основы стандартизации в области ономастической деятельности Республики Казахстан] // Адам әлемі. 92(2): 141–152.

2022. Рысберген Қ.Қ., Рсалиева Н.М., Садырбаева З.Б., Пашан Д.М., Сейтбатқал Ә.Б. Ономастикалық ішкорпусты жасау және әлемдік тәжірибе [Создание ономастического подкорпуса и мировой опыт] // Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University. Philology Series. 139(2): 8–19.

2023. Rysbergen K., Uali N. Халықтық топонимдердегі ақ және қара түстердің мәдени-тілдік семантикасы [Лингвокультурная семантика белого и чёрного в народной топонимии] // Bulletin of the Eurasian Humanities Institute. Philology Series. №1: 128–142.

2023. Rysbergen K., Sadyrbayeva Z., Pashan D., Seitbatal A., Sadyk D. “Experience of Creating the Onomastic Subcorpus of the National Corpus of the Kazakh Language.” Tiltanym 3(91).

2023. Alimbay N.A., Fazylzhanova A.M., Smagulov B.Q., Rysbergen K.K. “Strengthening the Peasant Colonization of the Kazakh Krai in the Period of the Stolypin Agrarian Reform (1906–1917).” Bylye Gody 18(4): 2075–2095.

2024. Рысберген Қ., Әлімбай Н., Уәли Н., Смағұлов Б. Қазақстанның солтүстік, солтүстік-шығыс аймақтарының дәстүрлі топонимдік ландшафты және крестьяндық отарлау факторы (XIX ғасырдың екінші жартысы – 1917 ж.). Лингвотарихи зерттеу [Традиционный топонимический ландшафт северного и северо-восточного Казахстана и фактор крестьянской колонизации (вторая половина XIX века – 1917 год): лингвоисторическое исследование]. Алматы: Асыл баспасы. 544 с. ISBN 978-601-08-4486-5.

2024. Рысберген Қ.Қ. Халықтық тарихи микротопонимдердің лингвомәдени семантикасы [Лингвокультурная семантика народных исторических микротопонимов] // Tiltanym. №2: 5–17.

2024. Rysbergen K.K., Pashan D.M., Sadyk D.A. “Problems of Commercialisation and Commercial Nomination of the Urbanonymic Landscape of Almaty.” RUDN Journal of Language Studies, Semiotics and Semantics 15(2): 520–543.

2024. Rysbergen K., Uali N., Fazylzhanova A., Kuderinova K. “Linguistic Explication of Rational and Irrational Knowledge Types in the Content of Toponyms (on the Material of the Linguocultural Dictionary).” Open Linguistics 10(1), 20240031.

2025. Amirbekova A., Orynbasar T., Rysbergen K., Pashan D. “Когнитивный стиль метафоризации в художественном тексте.” Eurasian Journal of Philology: Science and Education 197(1): 18–28.

2025. Rysbergen K., Rsaliyeva N., Pashan D., Schochenmaier E., Seyitbatkal A. “From Foreign to Familiar: Transliteration Challenges in the Latinization of Kazakh Exonyms.” Forum for Linguistic Studies 7(6): 42–55.

2025. Rysbergen K., Schochenmaier E. “The Impact of Script Reform on Names across Cultures: Lessons for Kazakhstan’s 2031 Latinization.” Cultural Perspectives 30: 228–252.

2026. Sadyk D.A., Rysbergen K.K., Schochenmaier E., Bazarbayeva Z.M. “From Cyrillic to Latin: A Step Toward Phonemic Precision in Kazakh.” XLinguae 19(2): 306–315.

2026. Pashan D., Rysbergen K., Sadyk D. “Branding and Image as Significant Factors Forming the Urbanonymic Space of Almaty.” Bulletin of Shakarim University. Philology Series 1(2/6): 6–15.

2026. Pashan D., Rysbergen K., Schochenmaier E. “Exonymization Strategies Across Scripts: A Typological Review and Research Agenda for Kazakhstan.” Acta Onomastica 67(2): 389–412.

2026. Schochenmaier E., Rysbergen K., Kuderinova K., Pashan D. “From Law to Label: Evaluating Kazakhstan’s Toponymic Standardization in Practice.” Language Problems and Language Planning. Online First, 3 November 2026.

Қазақ ономастикасына қырық жылдан астам еңбек: Қыздархан Рысбергеннің ғылыми жолы

2026 жылғы 10 қарашада Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен филология ғылымдарының докторы, профессор, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері Қыздархан Құрмашқызы Рысберген «Құрмет» орденімен марапатталды. Ғалымның қырық жылдан астам ғылыми қызметі бұл марапаттың кең ауқымды ғылыми мәнін түсінуге мүмкіндік береді.

Ономастика мамандары үшін оның кәсіби жолы ерекше қызықты. Өйткені онда соңғы онжылдықтардағы қазақ ономастикасының даму бағыты айқын көрінеді: аймақтық тарихи топонимиядан – есімдерді когнитивтік тұрғыдан зерттеуге; баспа сөздіктерінен – мемлекеттік стандарттауға; картотекадан – ұлттық корпусқа; ал соңғы жылдары белгіленген нормалардың нақты цифрлық карталарда қалай жүзеге асатынын сандық тұрғыдан тексеруге дейін.

Осы сабақтастық оның ғылыми жолының ең маңызды ерекшеліктерінің бірі деуге болады.

Ономастикаға – картотека дәуірінде

Қыздархан Рысберген 1957 жылғы 13 сәуірде дүниеге келген. 1981 жылы Шымкент педагогикалық институтының филология факультетін үздік бітірді. 1981–1983 жылдары Тіл білімі институтында ғылыми тағылымдамадан өтіп, 1984 жылдан бастап оның Ономастика бөлімінде еңбек етті. 1996–2004 жылдары Институттың ғалым хатшысы болды, ал 2002 жылдан Ономастика бөлімін басқарды. Қазіргі уақытта бөлімнің бас ғылыми қызметкері.

Ол ғылымға келген кезде Ономастика бөлімінде жалқы есімдерді жүйелі түрде жинау жұмысы кең көлемде жүргізіліп жатты. Институт тарихының деректеріне қарағанда, 1981–1986 жылдары шамамен 130 мың ономастикалық материал жиналып, қазақ ономастикасының картотекалық қоры қалыптасты.

Бүгінде Қыздархан Рысберген Қазақ тілінің ұлттық корпусының Ономастикалық ішкорпусын әзірлеушілердің бірі. Онда шамамен 3 мың оним және көлемі 15 миллион сөзқолданысқа жуық мәтіндік база қамтылған.

Бір зерттеушінің кәсіби жолы жалқы есімдер қағаз карточкаларда тіркелетін кезеңнен оларды мәтіндік контекстпен, жиілікпен, метадеректермен, мәдени семантикамен және цифрлық географиямен байланыстыруға болатын дәуірге дейін созылып отыр.

Оңтүстік Қазақстан: тарихи негіздер

Қыздархан Рысберген зерттеулерінің алғашқы ірі бағыты тарихи топонимия болды.

1993 жылы Телғожа Жанұзақтың ғылыми жетекшілігімен «Историко-лингвистический анализ топонимов Южно-Казахстанской области (на материале западных районов)» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.

Бұл зерттеулер 2000 жылы жарық көрген «Историко-лингвистическое исследование топонимов Южного Казахстана» монографиясында жалғасын тапты.

Еңбек қазақ топонимикасының классикалық тарихи-лингвистикалық бағытына жатады. Мұнда географиялық атау тілдік бірлік қана емес, тарихи дерек және адамның кеңістікпен қарым-қатынасының куәсі ретінде қарастырылады.

Тарихи топонимия жеке атаулардың этимологиясын анықтаумен ғана шектелмейді. Ол халықтық географиялық терминологияны, қоныстану тарихын, көші-қон үдерістерін, тілдік байланыстарды, атаулардың фонетикалық бейімделуін, түрлі номинациялық дәстүрлердің қатар өмір сүруін және олардың жазба деректердегі өзгерістерін зерттеуді қажет етеді.

Үш онжылдықтан кейін Қыздархан Рысберген өзінің алғашқы ғылыми тақырыбына жаңа әдістемелік деңгейде қайта оралды.

2022–2024 жылдары оның жетекшілігімен AP14872289 «Қазақстанның солтүстік және солтүстік-шығыс аймақтарының тарихи топонимдерін ұлттық мемлекеттілік контексінде лингвомәдени тұрғыдан зерттеу» жобасы жүзеге асырылды.

Зерттеу тарихи карталарға, құжаттарға және XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басындағы материалдарға қайта жүгінді. Сонымен бірге тарихи ономастикалық материалды жүйелі түрде цифрлық ортада сақтау міндеті де қойылды.

Жобаның маңызды нәтижелерінің бірі – 2024 жылы Алматыда жарық көрген 544 беттік монография:

Қазақстанның солтүстік, солтүстік-шығыс аймақтарының дәстүрлі топонимдік ландшафты және крестьяндық отарлау факторы (XIX ғасырдың екінші жартысы – 1917 ж.). Лингвотарихи зерттеу.

Авторлары – Қ. Рысберген, Н. Әлімбай, Н. Уәли, Б. Смағұлов.

Монография Қазақстанның солтүстік және солтүстік-шығыс аймақтарындағы тарихи топонимдік ландшафтты XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басындағы крестьяндық отарлау үдерісімен байланыстыра қарастырады.

Еңбектің маңызды ерекшелігі – тілдік деректерді тарихи және этнографиялық материалдармен сабақтастыра зерттеуі. Дәстүрлі жер-су атаулары, антропонимдер мен ру-тайпа атаулары бұрынғы қоныстану жүйесінің, аумақтық сабақтастықтың және мәдени жадтың дерегі ретінде қарастырылады. Ал атаулардың ауысуы мен өзгеруі сол кезеңдегі демографиялық және саяси өзгерістермен байланыстырылады.

2024 жылы халықтық тарихи микротопонимдерге арналған зерттеуінде де осы бағыт жалғасын тапты. Онда тарихи деректер мен ескі карталардағы топонимдерді, антропонимдерді, патронимдер мен генонимдерді анықтау, цифрландыру және Қазақ тілінің ұлттық корпусының Ономастикалық ішкорпусына енгізу мәселесі көтеріледі.

Осылайша, оның алғашқы ғылыми бағыты – тарихи топонимия – қазіргі цифрлық ономастикамен табиғи түрде ұштасып отыр.

Атаудың шығу тегінен – атауда сақталған білімге дейін

Қыздархан Рысбергеннің ғылыми жолындағы келесі маңызды кезең ономастиканың когнитивтік бағытымен байланысты.

2006–2008 жылдары Ономастика бөлімінің іргелі зерттеу бағыттарының бірі қазақ ұлттық топонимиясының когнитивтік негіздеріне арналды. Кейін ұлттық идеяның ономастикалық жүйеде көрініс табуы және қазақ жалқы есімдерін этномәдени әрі лингвотарихи тұрғыдан зерттеу мәселелері жалғасты.

2010 жылы Рысберген қазақ топонимиясының лингвокогнитивтік және этномәдени негіздеріне арналған докторлық диссертация қорғады.

2011 жылы оның 328 беттік «Ұлттық ономастиканың лингвокогнитивтік негіздері» монографиясы жарық көрді. Бұл еңбекті оның теориялық зерттеулерінің негізгі туындыларының бірі деп қарастыруға болады.

Зерттеу сұрағы да өзгереді. Тек «Бұл атау қайдан шыққан?» деген сұрақпен шектелмей, «Бұл атаудың пайда болуына қандай білім негіз болды?» деген мәселе алға шығады.

Географиялық атау халықтың суды, жайылымды, жер бедерін, өсімдікті, шаруашылыққа қолайлылықты немесе кеңістіктегі бағдарларды қалай ажыратқанын көрсете алады.

Осы тұрғыдан топонимия экологиялық, шаруашылық және мәдени білімнің өзіндік архивіне айналады.

Бұл бағыт кейінгі зерттеулерде де жалғасты.

2024 жылы Open Linguistics журналында Нұргелді Уәли, Анар Фазылжанова және Құралай Күдериновамен бірге жарияланған мақалада қазақ топонимдерінде көрініс тапқан рационалды және иррационалды білім түрлері қарастырылады.

Рационалды білімге жер бедері, су, өсімдік, жайылым және шаруашылық тәжірибесіне байланысты практикалық мәліметтер жатса, иррационалды қабат мифологиялық, анимистік және діни түсініктерді, наным-сенімдерді, табулар мен символикалық ассоциацияларды қамтиды.

Атаудың сыртқы лексикалық формасынан оның мәдени семантикасына көшу – Қыздархан Рысбергеннің когнитивтік ономастикадағы көпжылдық ізденістерінің маңызды нәтижелерінің бірі.

Ұлттық ономастикалық инфрақұрылым

Қыздархан Рысберген еңбектерінің маңызы теориялық зерттеулермен ғана шектелмейді.

Оның ғылыми қызметінің маңызды ерекшеліктерінің бірі – зерттеу нәтижелерін нақты инфрақұрылымға айналдыру: сөздіктер, нұсқаулықтар, анықтамалықтар, нормативтік формалар, стандарттау қағидаттары және цифрлық ресурстар.

Ол қазақ географиялық атауларын орысша және орыс географиялық атауларын қазақша беру жөніндегі нұсқаулықты әзірлеуге, сондай-ақ Қазақстан Республикасындағы ономастикалық жұмыстар тұжырымдамасының жобасын дайындауға қатысты.

Сонымен бірге Алматы қалалық ономастика комиссиясының және қазақ тілін латын графикасына көшіруге байланысты Терминологиялық жұмыс тобының құрамында болды.

2004 жылы Телғожа Жанұзақпен бірге «Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы» атты кітап шығарды.

Бұл еңбекте қазақ ономастикасының 1950-жылдардан бергі дамуы қарастырылып, жетістіктері сараланып, болашақ зерттеу бағыттары белгіленеді.

2017 жылы жарық көрген «Қазақстан Республикасы. Әкімшілік-аумақтық бірліктер атаулары» анықтамалығы нормативтік жұмыстың ірі нәтижелерінің бірі болды.

Қыздархан Рысберген бұл еңбектің ұйымдастыру жетекшісі болды.

604 беттік анықтамалықта шамамен 19 мың әкімшілік-аумақтық және басқа да атаулардың қазақша және орысша нормативтік нұсқалары берілген.

Мұндай жұмыс мемлекеттік құжаттардағы, карталардағы, оқу материалдарындағы, ақпараттық жүйелер мен бұқаралық ақпарат құралдарындағы атауларды біріздендіруге бағытталған.

Бұл бағыт 2022 жылы Қазақстан Республикасындағы ономастикалық қызметті стандарттау негіздеріне арналған зерттеуде жалғасты.

Мұнда атаулардың варианттылығы тек редакциялық мәселе ретінде емес, ұлттық және халықаралық ақпараттық кеңістіктегі үйлесімділік мәселесі ретінде қарастырылады.

Латын графикасы: әрбір жалқы есім – жеке мәселе

Қазақ тілін кирилл жазуынан латын графикасына көшіру үдерісі Рысбергеннің стандарттау саласындағы көпжылдық еңбегін жаңа деңгейге шығарды.

2017 жылдан бастап Ономастика бөлімінде антропонимдерді, қазақ есімдерін транслитерациялау ережелерін, әкімшілік-аумақтық және физика-географиялық атаулардың кирилл және латын нұсқаларын, сондай-ақ шеттілдік географиялық атауларды беру мәселелерін зерттеу жүргізілді.

«Ономастикалық атауларды латын әліпбиінде жазудың теориялық мәселелері» атты еңбегінде Рысберген транслитерация, транскрипция және аударма мәселелерін ажыратып қарастырады.

2021 жылы Ибрахим Шаһинмен бірге шеттілдік географиялық атауларды қазақ тілінің латын графикасында беру мәселесін арнайы зерттеді.

Мұнда әліпби реформасының тек Қазақстандағы атауларға ғана емес, қазақ тілінің әлемдегі өзге географиялық атауларды қалай беретіндігіне де қатысты екені көрінеді.

2025 жылы бұл бағыт From Foreign to Familiar: Transliteration Challenges in the Latinization of Kazakh Exonyms мақаласында жалғасты.

Зерттеу материалы 3 472 географиялық атауды қамтыды:

203 мемлекет атауы;

2 172 қала мен басқа елді мекен атауы;

392 гидрографиялық атау;

705 орографиялық атау.

Семантикалық бейімделуді талдау үшін алынған 1 269 атаудың тек 97-сі, яғни 7,6%-ы, қазақ тілінде семантикалық тұрғыдан бейімделген нұсқада қолданылған.

Бұл қазақ экзонимиясында тарихи қалыптасқан, соның ішінде орыс тілі арқылы енген нұсқалардың әлі де маңызды орын алатынын көрсетеді.

Сол жылы Қыздархан Рысберген мен Евгений Шохенмайер Түркия, Әзербайжан, Өзбекстан, Түрікменстан, Румыния, Молдова, Черногория, Сербия және Босния мен Герцеговинадағы графикалық реформалар кезінде жалқы есімдердің берілуін салыстырды.

2026 жылы From Cyrillic to Latin: A Step Toward Phonemic Precision in Kazakh мақаласында графемалар мен фонемалардың сәйкестігін өлшеу моделі қолданылды.

Ал Acta Onomastica журналындағы мақала әртүрлі жазу жүйелеріндегі экзонимдеу стратегияларын салыстырып, Қазақстанға қатысты әрі қарайғы зерттеу бағыттарын ұсынды.

Алматы: өзендер мен таулардан – мейрамханалар мен тұрғын үй кешендеріне дейін

Қыздархан Рысберген зерттеулеріндегі тағы бір өзгеріс – зерттелетін кеңістіктің өзі.

Ғылыми жолының басында ол Оңтүстік Қазақстанның тарихи өзен, тау, дала және елді мекен атауларын зерттесе, кейін қазіргі мегаполисте белсенді түрде жасалып жатқан атауларға да назар аударды.

Алматының ономастикалық кеңістігіне арналған жобада көше атаулары, коммерциялық нысандар, тұрғын үй кешендері және көптілді қалалық лингвистикалық ландшафт зерттелді.

2021 жылғы зерттеуде 1 424 эргонимдік бірлік жиналып, жаһандану жағдайындағы қазақ, орыс және ағылшын тілдерінің арақатынасы қарастырылды.

Годонимдік жүйеге арналған жеке жұмыста 2 мыңнан астам көше атауы зерттелді.

2024 жылғы Problems of Commercialisation and Commercial Nomination of the Urbanonymic Landscape of Almaty мақаласында шамамен 2 мың ойкодомоним мен эргоним, оның ішінде 467 тұрғын үй кешенінің атауы және 1 424 эргонимдік бірлік қарастырылды.

Сондай-ақ 2 267 көше, алаң және тұйық атауының 1 036-сы, шамамен 45%-ы, мемориалдық атаулар екені көрсетілді.

Бұл жерде зерттеу нысанының өзі өзгереді.

Дәстүрлі топонимия қоғамның атауды қалай мұра еткенін зерттесе, қазіргі коммерциялық урбанонимия атаулардың қалай саналы түрде жасалып, бренд пен нарықтық позиция құралына айналатынын қарастырады.

Сөздіктен корпусқа

Ономастикалық стандарттау жұмысының цифрлық жалғасы ретінде Қазақ тілінің ұлттық корпусының Ономастикалық ішкорпусын атауға болады.

Алғашқы әдістемелік зерттеулерде Ақмола және Алматы облыстарының топонимдерін жинау бастапқы кезең ретінде қарастырылды.

Қазіргі ішкорпустың міндеттері кеңірек. Ол топонимдерді, антропонимдерді және басқа оним түрлерін жинақтап, жүйелеуге, оларға географиялық, мәдени-семантикалық және сөзжасамдық ақпарат беруге, географиялық атаулардың өзгерістерін тіркеуге және олардың мәтіндегі қолданысы мен жиілігін көрсетуге бағытталған.

Қазіргі уақытта ресурс шамамен 3 мың оним және 15 миллион сөзқолданыстан тұратын мәтіндік база қамтиды.

Қыздархан Рысберген оны әзірлеушілердің бірі.

Корпус сөздіктен өзгеше мүмкіндік береді: ол атаулардың варианттылығын, хронологиясын, контексін және жиілігін бірге зерттеуге жағдай жасайды.

Шартты түрде айтқанда, Рысбергеннің ғылыми жолында жалқы есім үш түрлі түрде көрінді:

картотекадағы карточка;
сөздіктегі мақала;
цифрлық іздеу жүйесіндегі дерек.

Нормадан эмпирикалық тексеруге: 2026 жыл

Зерттеулердің ең жаңа кезеңі бұрынғы нормативтік жұмысты сандық тұрғыдан тексеруге мүмкіндік береді.

2026 жылғы 3 қарашада, Қыздархан Рысбергенге «Құрмет» ордені берілуінен бір апта бұрын, Language Problems and Language Planning журналында:

Eugen Schochenmaier, Kyzdarkhan Rysbergen, Kuralay Kuderinova & Dana Pashan.
“From Law to Label: Evaluating Kazakhstan’s Toponymic Standardization in Practice”

мақаласы online-first форматында жарияланды.

Зерттеудің негізгі сұрағы – ресми түрде стандартталған атаулардың қазіргі цифрлық картадағы қолданыспен қаншалықты сәйкес келетінін анықтау.

Мемлекеттік каталогтағы 17 846 қайталанбайтын елді мекен жазбасы OpenStreetMap деректерімен салыстырылды.

Кеңейтілген сәйкестендіру арқылы 6 439 OSM нысаны байланыстырылды.

Қазақша name:kk тегі бар 5 104 нысанның 2 899-ы, яғни 56,8%-ы, Мемлекеттік каталогтағы нұсқамен дәл сәйкес келді.

Әрине, қалған жағдайлардың барлығын қате деп түсіндіруге болмайды. Нәтижеге объектілерді сәйкестендіру ерекшеліктері, тегтердің болмауы, рұқсат етілген варианттар және деректердің әр уақытта жаңартылуы әсер етеді.

Марапаттар және алдағы мерейтой

«Құрмет» ордені Қыздархан Рысбергеннің бұған дейінгі кәсіби марапаттарының жалғасы болды:

2006 – Ыбырай Алтынсарин атындағы төсбелгі;

2018 – «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін»;

2022 – ана тілін дамытуға сіңірген еңбегі үшін марапат;

2026 – «Құрмет» ордені.

2027 жылғы 13 сәуірде Қыздархан Рысберген 70 жасқа толады.

Бұл мемлекеттік марапаттан бес ай өткен соң болатын мерейтой.

1984 жылы Ономастика бөліміне келген уақыттан бері 43 жыл өтеді.

Бірақ ең маңыздысы – жыл саны емес, сол уақыт аралығындағы ғылыми өзгеріс.

Қыздархан Рысберген Институтта жұмысын бастаған кезде қазақ академиялық ономастикасы ұлттық жалқы есімдерді сақтайтын картотекалық қор қалыптастырып жатты.

Бүгінде зерттеу аннотацияланған корпустармен, цифрлық карталармен, латын графикасының модельдерімен, электрондық каталогтармен және атауларды сандық салыстырумен байланысты.

Осы аралықта жалқы есімді зерттеудің өзі өзгерді.

Ғылыми алғыс

Қазіргі уақытта да белсенді еңбек етіп жүрген ғалымға арналған мәтінде ұжымдық ғылымды бір адамның еңбегімен теңестіру дұрыс емес.

Жоғарыда аталған көптеген сөздіктер, корпустар, стандарттар мен мақалалар – ұжымдық еңбектің нәтижесі.

Қыздархан Рысберген Ә. Әбдірахманов, Телғожа Жанұзақ және қазақ ономастикасының басқа да классикалық өкілдері қалыптастырған ғылыми дәстүр аясында өсіп, бұл жұмысты бірнеше буын әріптестерімен бірге жалғастырды.

Оның қызметінің маңызы бір адамның тұтас ғылым саласын қалыптастырғанында емес.

Маңызы – қазақ ономастикасының бірнеше ірі өзгеріс кезеңіне үздіксіз қатысуында.

Қырық жылдан астам уақыт бойы Қыздархан Рысберген қазақ ономастиконын тіркеуге, түсіндіруге, стандарттауға және цифрлық ортада зерттеуге үлес қосып келеді.

«Құрмет» орденімен марапатталуы және алдағы 70 жылдық мерейтойы – тек құттықтайтын сәт қана емес.

Бұл – ғылыми алғыс айтуға лайықты сәт.

VII Jornadas Antroponomásticas Successfully Held in Tepic, Mexico (11–13 November 2026)

The seventh edition of the Jornadas Antroponomásticas brought together the study of personal names, linguistic diversity, social identity, and cultural heritage in a three-day academic meeting hosted by the Universidad Autónoma de Nayarit.

The VII Jornadas Antroponomásticas (7th Anthroponomastics Conference) took place from 11 to 13 November 2026 in Tepic, Nayarit, Mexico, marking another successful chapter in the development of anthroponomastic research in Latin America. The meeting was organized by the Universidad Autónoma de Nayarit (UAN) and the Seminario Interinstitucional de Onomástica (SIO), with the participation of academic units and research programmes devoted to linguistics, education, and the social sciences.

Held in a hybrid format, combining in-person participation with online presentations, the conference provided a forum for exchanging research findings, discussing methodological approaches, and strengthening collaboration among scholars interested in the linguistic, historical, social, and cultural dimensions of personal names.

The event also highlighted the growing importance of Latin American onomastics as a field that combines established philological traditions with sociolinguistics, anthropology, historical research, and newer approaches to naming practices.

An Established International Forum for Anthroponomastic Research

The Jornadas Antroponomásticas have developed into a recurring international meeting devoted specifically to personal-name studies.

The first conference was held in 2018 at the Facultad de Estudios Superiores Acatlán of the Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM). It was associated with the establishment of the Seminario Interinstitucional de Onomástica, created to strengthen cooperation among researchers working on personal names and other branches of onomastics.

Subsequent editions helped extend this academic network across Latin America:

• 2018: I Jornadas Antroponomásticas, Acatlán, Mexico.

• 2020: II Jornadas Antroponomásticas, Marechal Cândido Rondon, Brazil.

• 2021: III Jornadas Antroponomásticas, Querétaro, Mexico.

• 2022: IV Jornadas Antroponomásticas, Belo Horizonte, Brazil.

• 2023: V Jornadas Antroponomásticas, Colima, Mexico.

• 2024: VI Jornadas Antroponomásticas, São Paulo, Brazil.

• 2026: VII Jornadas Antroponomásticas, Tepic, Mexico.

The alternating participation of Mexican and Brazilian institutions has been especially important in encouraging dialogue between Spanish- and Portuguese-speaking onomastic communities.

The Seminario Interinstitucional de Onomástica brings together researchers associated with institutions in Mexico and several other countries, including Brazil, Spain, France, and Cuba. Its activities include academic meetings, collaborative research, and initiatives encouraging students to undertake onomastic research.

The 2026 meeting continued this tradition by welcoming contributions from linguists, anthropologists, historians, sociologists, and scholars from related disciplines.

A Broad Research Agenda

The scientific scope of the seventh conference reflected the increasingly interdisciplinary character of anthroponomastics.

The call for papers invited research dealing with socio-anthroponomastics, synchronic and diachronic personal-name studies, indigenous naming traditions, ethnonymy, migration, fictional anthroponymy, and the relationship between personal names and place names.

Another important direction was the application of digital technologies to onomastic research.

These areas reveal the extent to which contemporary anthroponomastics extends beyond etymological interpretation. Personal names can be studied as linguistic structures, markers of family history, expressions of ethnic or cultural affiliation, and indicators of changing social practices.

The programme's emphasis on interdisciplinary exchange was therefore particularly appropriate. Naming systems are shaped by social institutions, political histories, cultural contacts, and individual choices, making anthroponomastics a productive field of collaboration between the humanities and social sciences.

Three Days of Academic Exchange

11 November: Opening Ceremony and the Gutierre Tibón Award

The conference opened on Wednesday, 11 November, with an inaugural programme that included the presentation of the Premio Gutierre Tibón, one of the important initiatives established by the Seminario Interinstitucional de Onomástica to encourage academic research in the field.

The award commemorates Gutierre Tibón (1905–1999), whose pioneering contributions to Mexican onomastics and the study of personal names remain an important part of the discipline's intellectual heritage.

The prize is associated with academic research and theses in anthroponymy, helping draw attention to the work of younger researchers and encouraging the development of future specialists.

Its inclusion in the opening programme emphasized an important objective of the Jornadas: not only to present research findings but also to support the next generation of onomasticians.

Another notable item announced for the opening day was a presentation devoted to the Dicionário de Nomes em Uso no Brasil (Dictionary of Names in Use in Brazil) and the tension between innovation and conservation in Brazilian anthroponymy.

The subject is particularly significant because Brazilian personal naming has been characterized by considerable creativity, including the formation of new given names, unusual morphological combinations, and innovative spelling patterns.

The dictionary project represents an ambitious attempt to document and explain these developments through linguistic and lexicographical research. Its inclusion in the Tepic programme illustrates the continuing contribution of Brazilian scholarship to the study of personal-name innovation.

12 November: Amado Nervo and the Onomastic Landscape of Tepic

A particularly appropriate topic for the second day was the relationship between naming and the cultural landscape of the host city.

The university programme announced a presentation entitled “Tepic de Nervo: la huella de Amado Nervo en el paisaje onomástico de la ciudad” (Tepic de Nervo: The Imprint of Amado Nervo on the City's Onomastic Landscape).

The subject connected the conference with Tepic's literary and cultural heritage.

Amado Nervo (1870–1919), born in Tepic, is one of Mexico's best-known modernist writers. His name is closely associated with the cultural identity of Nayarit and provides a particularly interesting case for exploring the relationship between personal names, public commemoration, and urban toponymy.

The title of the presentation foregrounded an important intersection within onomastic research: the transformation of the names of historical and cultural figures into markers of collective memory in public space.

Such commemorative naming practices demonstrate how personal names may acquire new functions as elements of a city's symbolic landscape.

By bringing this topic into the conference programme, the organizers connected the study of personal names with the geographical and cultural context of Tepic itself.

13 November: Personal Names and Social Classification

The final day included a presentation entitled “Marcas sociales en los nombres de persona. Los antropónimos como clasificadores diastráticos” (Social Markers in Personal Names: Anthroponyms as Diastratic Classifiers).

The topic addresses one of the central concerns of socio-anthroponomastics: the relationship between personal names and social differentiation.

Names may carry associations with social background, education, regional origin, generation, cultural tradition, or perceived social prestige. Such associations can influence the interpretation and social evaluation of individual names.

From a sociolinguistic perspective, this raises important questions about how names function as signs of identity and how naming conventions reflect broader patterns of social stratification.

The inclusion of this subject reinforced the conference's interest in personal names as socially meaningful linguistic units, rather than merely formal labels attached to individuals.

The university's event listings also identify conference sessions numbered Mesa 8 and Mesa 9 on 13 November, indicating an extended programme of research presentations alongside the featured lectures.

The Gutierre Tibón Award and the Development of Young Scholarship

One of the distinguishing features of the Jornadas Antroponomásticas is their attention to the academic development of younger researchers.

The Seminario Interinstitucional de Onomástica established the Premio Gutierre Tibón for research in anthroponymy and the Premio Ignacio Guzmán Betancourt for research in toponymy.

These initiatives recognize the importance of undergraduate and postgraduate research in extending the disciplinary foundations of onomastics.

The 2026 conference's official objectives expressly included encouraging students to discover anthroponomastics and develop research projects and theses suitable for consideration for the Gutierre Tibón Award.

This educational dimension is particularly significant in a field that is still consolidating its institutional presence in many Latin American universities.

International Cooperation and the Future of Latin American Onomastics

Beyond the individual papers and presentations, the Tepic meeting represented another opportunity to strengthen the networks that have emerged around the Jornadas Antroponomásticas.

The organizers identified several complementary objectives: disseminating research results, encouraging methodological discussion, establishing regional and international research connections, and supporting interinstitutional projects.

The hybrid format also reflected the value of maintaining access for researchers who could not travel to Mexico. Spanish and Portuguese were the conference languages, preserving the close relationship between the two principal linguistic communities involved in this meeting series.

The broader significance of the Jornadas lies in their contribution to the development of a more connected Latin American onomastic research community.

In recent years, scholars working in Mexico, Brazil, and elsewhere have increasingly addressed questions concerning the innovation and transmission of personal names, the relationship between naming and social identity, and the cultural implications of naming practices.

The seventh edition continued this process by bringing together research perspectives that connect linguistic analysis with the study of society, history, and cultural memory.

A Successful Seventh Edition

The successful completion of the VII Jornadas Antroponomásticas in Tepic marks another achievement for the Universidad Autónoma de Nayarit and the Seminario Interinstitucional de Onomástica.

The meeting's programme illustrates the considerable thematic range of contemporary personal-name studies, extending from lexicographical documentation and naming innovation to sociolinguistic classification and the relationship between anthroponymy and urban cultural heritage.

Equally important is the continuity of the conference series itself. Since its beginnings in 2018, the Jornadas have provided an increasingly established setting for collaboration among researchers interested in names and naming.

The Tepic edition further demonstrated the value of combining academic exchange with the encouragement of emerging scholars and the development of international research networks.

Congratulations to the organizing institutions, academic committees, speakers, students, and everyone involved in bringing the seventh edition to a successful conclusion.

¡Enhorabuena a todos los organizadores y participantes de las VII Jornadas Antroponomásticas!

---

Programme, recordings, and further information

The official Universidad Autónoma de Nayarit conference page provides links to the programme, abstract booklet, and recorded academic sessions:

Universidad Autónoma de Nayarit – Unidad Académica de Educación y Humanidades

Additional sources:

Official conference announcement (English and Spanish)

Seminario Interinstitucional de Onomástica – INAH institutional information

Previous edition: VI Jornadas Antroponomásticas, São Paulo, 2024

e-Onomastics: Invitation to the 7th Anthroponomastics Conference, April 2026

From Historical Toponymy to Digital Onomastics: Honouring Kyzdarkhan Rysbergen’s Contribution to Kazakh Name Studies

On 10 November 2026, by decree of President Kassym-Jomart Tokayev, Kyzdarkhan Rysbergen (Қыздархан Құрмашқызы Рысберген), Doctor of Philology and Chief Researcher at the A. Baitursynuly Institute of Linguistics in Almaty, was awarded Kazakhstan’s Order of Qurmet (Құрмет).

Ақорданың баспасөз қызметінің суреті

The decree itself does not provide a separate citation explaining why each individual recipient was honoured. It would therefore be incorrect to claim that Rysbergen was formally decorated “for onomastics” or for any single publication. The broader legal definition of the Order of Qurmet, however, explicitly includes merits in the development of science, culture and education, alongside contributions to the economy, social sphere, public service and civic activity. What follows is consequently not an attempt to invent an official motivation for the award, but a scholarly reading of the body of work against which this recognition can be understood.

For onomasticians, there is a particularly compelling reason to do so. Rysbergen’s career can be read almost as a condensed history of the transformation of Kazakh onomastics over the last four decades: from regional historical toponymy to linguocognitive interpretation; from printed dictionaries to national standardisation; from the card catalogue to the corpus; and, most recently, from normative recommendations to empirical testing against digital maps and public name usage.

That continuity is perhaps her most important achievement.

Entering onomastics in the age of the card index

Kyzdarkhan Rysbergen was born on 13 April 1957. She graduated with honours from the Faculty of Philology of Shymkent Pedagogical Institute in 1981, spent 1981–1983 as a research trainee at the Institute of Linguistics, and joined its Department of Onomastics in 1984. She later served as Academic Secretary of the Institute from 1996 to 2004 and was appointed Head of the Department of Onomastics in 2002. Today, the National Corpus of the Kazakh Language lists her as a Doctor of Philology and Chief Researcher of the Department.

The historical moment at which she entered the field is worth recalling. Between 1981 and 1986, the Department of Onomastics was carrying out a major programme of systematic collection. According to the Institute’s institutional history, its researchers accumulated approximately 130,000 items of onomastic material during those five years, establishing the basis of the Kazakh onomastic card index. These were not Rysbergen’s personal 130,000 records, and the distinction matters; rather, this was the scholarly infrastructure into which the young researcher entered.

Four decades later, Rysbergen is listed among the developers of an Onomastic Subcorpus containing nearly 3,000 onyms embedded in a textual database of approximately 15 million word tokens. The figures are not directly comparable: one measures card-index materials, the other onym entries and textual evidence. Historically, however, the contrast is striking. Her professional life has stretched from an era in which names were accumulated on cards to one in which they can be searched together with metadata, textual contexts, geographical information and cultural-semantic annotation.

South Kazakhstan: the historical foundations

Rysbergen’s first major field was historical toponymy. Her Candidate of Sciences dissertation, defended in 1993 under the supervision of Telgozha Zhanuzakov, was entitled Историко-лингвистический анализ топонимов Южно-Казахстанской области (на материале западных районов) [Historical-Linguistic Analysis of the Toponyms of the South Kazakhstan Region, Based on Its Western Districts]. The surviving author’s abstract confirms both the subject and the explicitly historical-linguistic orientation of the study.

The work matured into the 2000 monograph Историко-лингвистическое исследование топонимов Южного Казахстана [Historical-Linguistic Study of the Toponyms of Southern Kazakhstan]. It belongs to a foundational tradition of Kazakh toponymic scholarship in which the place name is simultaneously a linguistic form, a historical record and an indicator of human interaction with geographical space.

This was not merely the study of attractive etymologies. Historical toponymy requires the researcher to reconstruct layers: indigenous geographical terminology, settlement history, migration, phonological adaptation, the coexistence of Turkic and other naming strata, and the changing documentary representation of names. Rysbergen’s early work established precisely this historical sensitivity to the name as a piece of evidence.

It is significant that she has never really left this first intellectual home.

More than thirty years after the dissertation, Rysbergen led the 2022–2024 research project AP14872289, “Linguoculturological Study of Historical Toponyms of the Northern and North-Eastern Regions of Kazakhstan in the Context of National Statehood.” The project returned to historical documentary material, including old cartographic and administrative sources, but with a twenty-first-century objective: systematic digital preservation and corpus integration. A major outcome of this return to historical toponymy was the substantial 544-page monograph Қазақстанның солтүстік, солтүстік-шығыс аймақтарының дәстүрлі топонимдік ландшафты және крестьяндық отарлау факторы (XIX ғасырдың екінші жартысы – 1917 ж.) [The Traditional Toponymic Landscape of Northern and Northeastern Kazakhstan and the Factor of Peasant Colonization (Second Half of the Nineteenth Century–1917): A Linguo-Historical Study], published in Almaty in 2024 by Kyzdarkhan Rysbergen, Nursan Alimbay, Nurgeldi Uali and B. K. Smagulov. 

It examines the historical toponymic landscape of northern and northeastern Kazakhstan in relation to the peasant colonization of the late nineteenth and early twentieth centuries. Its importance lies in bringing linguistic evidence into direct dialogue with historical and ethnographic sources: traditional place names, personal names and clan names are treated as witnesses to older patterns of settlement, territorial continuity and cultural memory, while the replacement and transformation of names are analysed as part of the profound demographic and political changes accompanying colonization. In this respect, the monograph represents one of the most substantial late syntheses of Rysbergen’s original research field, returning to historical toponymy more than three decades after her first dissertation but now on a much broader geographical, documentary and interdisciplinary scale.

From the origin of a name to the knowledge inside a name

The decisive theoretical expansion in Rysbergen’s scholarship came with the cognitive turn.

The Department’s 2006–2008 fundamental research programme was explicitly devoted to the “cognitive foundations of Kazakh national toponymy”; this line was followed by projects on the representation of the national idea in the Kazakh onomastic system and on Kazakh proper names in ethnocultural and linguistic-historical paradigms.

Rysbergen defended her doctoral dissertation on the linguocognitive foundations of Kazakh toponymy in 2010. Its larger synthesis appeared in 2011 as the 328-page monograph Ұлттық ономастиканың лингвокогнитивтік негіздері [Linguocognitive Foundations of National Onomastics]. This book is arguably the theoretical centre of her published work. It represents a shift from asking primarily “Where does this name come from?” to the broader question “What kind of knowledge about the world made this name possible?”

That change is fundamental. The etymological form of a toponym is only one layer. A place name may encode how a community distinguishes surface water from underground water, useful pasture from poor pasture, exposed land from shelter, vegetation suitable for particular livestock, sacred terrain from ordinary space, or an orientation point visible across an apparently featureless steppe. In such a model, toponymy becomes a form of accumulated environmental and cultural knowledge.

This conceptual line has matured rather than disappeared. In the 2024 Open Linguistics article written with Nurgeldy Uali, Anar Fazylzhanova and Kuralay Kuderinova, Rysbergen distinguishes between rational and irrational knowledge objectified in Kazakh toponyms. Rational knowledge includes empirical information derived from practical nomadic engagement with relief, water, pasture, vegetation and economic life; irrational knowledge includes mythology, animistic and religious ideas, beliefs, values, taboos and inherited symbolic associations.

The authors make an explicit novelty claim: for the first time within their proposed framework, Kazakh ethnoecological and ethnobotanical knowledge is represented through the “language matrix” of toponyms, with the analytical emphasis shifted from lexical form toward cultural semantics.

This is an important formulation of what Rysbergen’s cognitive onomastics has been attempting for years. A name such as Aqsu, Qarasū, Qarağash, Almaly or Shieli is not exhausted when its lexical components have been translated. The name preserves a local theory of landscape.

Seen from this perspective, onomastics becomes a form of intellectual archaeology.

Building the national onomastic infrastructure

Yet Rysbergen’s contribution cannot be adequately described through theory alone. A striking feature of her career is the repeated conversion of research into infrastructure: dictionaries, instructions, inventories, spelling norms, standardisation principles and digital resources.

The Institute records her participation in preparation of the instruction regulating the Russian rendering of Kazakh geographical names and the Kazakh rendering of Russian geographical names - bibliographic records give a 2002 edition, while the institutional biography refers to the work as part of her 2003 activities - as well as in drafting the 2004 Concept of Onomastic Work in the Republic of Kazakhstan. She also served on the Almaty municipal onomastic commission and on the Terminological Working Group concerned with the transition of Kazakh to Latin script.

The 2004 book written with her mentor Telgozha Zhanuzakov, Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы [Kazakh Onomastics: Achievements and Future], is especially revealing. Rather than another regional name dictionary, it surveys Kazakh onomastic research conducted since 1950, evaluates its achievements and formulates directions for future work. It is simultaneously historiography, methodology and programme.

This field-building impulse found a particularly substantial material expression in the 2017 reference work Қазақстан Республикасы. Әкімшілік-аумақтық бірліктер атаулары [Republic of Kazakhstan: Names of Administrative-Territorial Units]. Rysbergen was not only a co-compiler and member of the editorial board but is explicitly identified as the project’s organisational leader. The 604-page volume contains approximately 19,000 names of administrative-territorial units and other objects, presenting their standard Kazakh and Russian forms.

Nineteen thousand names is not simply a large dataset. Each normalized pair potentially prevents divergence between administrative documents, maps, educational materials, databases, media usage and public signage. The importance of such work becomes clearer when placed in the larger history of Kazakh name standardisation. A 2009 national geographical-name reference book described the effort to provide frequently used names in consistent Kazakh, Russian and English forms as an initial attempt at such comprehensive harmonisation. By 2017 the administrative inventory had grown into an approximately 19,000-name normative resource.

The trajectory leads directly to Rysbergen and colleagues’ 2022 study on the foundations of standardisation in onomastic activity in the Republic of Kazakhstan, where spelling variation is no longer treated merely as an editorial inconvenience. In a state moving between scripts and operating simultaneously in national and international information environments, name standardisation becomes a question of interoperability.

This is where apparently traditional lexicography becomes unexpectedly modern.

Latinisation: when every proper name becomes a test case

Kazakhstan’s planned transition of Kazakh from Cyrillic to Latin script brought Rysbergen’s long-standing work on normative naming into a new domain. The Institute’s research programme documents a sequence of specialised tasks from 2017 onward: preparation concerning anthroponyms, rules for transliterating Kazakh personal names, parallel Cyrillic/Latin reference works for administrative-territorial and physical-geographical names, and work on foreign geographical names and other foreign-language onyms.

Rysbergen’s 2018 paper Ономастикалық атауларды латын әліпбиінде жазудың теориялық мәселелері [Theoretical Issues in Writing Onomastic Names in the Latin Alphabet] already treats transliteration, transcription and translation as distinct problems and draws attention to the particular difficulties presented by personal and geographical names.

In 2021, with İbrahim Şahin, she turned specifically to foreign geographical names, arguing that developing principles for their representation in a Latin-based Kazakh orthography was an essential component of the language reform. The paper is notable for looking beyond Kazakhstan’s endonyms: script reform also has to decide how Kazakh will write the rest of the world.

This line became increasingly comparative and international. In 2025, From Foreign to Familiar: Transliteration Challenges in the Latinization of Kazakh Exonyms examined phonological, orthographic and sociolinguistic problems of adapting foreign geographical names. The empirical material included a world-map inventory of 3,472 geographical names - 203 country names, 2,172 city and settlement names, 392 hydrographic names and 705 orographic names. Within a 1,269-name cross-country subset used to examine semantic adaptation, only 97 names, or 7.6%, were reported as semantically adapted into Kazakh, illustrating the continuing strength of Russian-mediated exonymic forms.

Also in 2025, Rysbergen and Eugen Schochenmaier compared the treatment of proper names across script reforms in Turkey, Azerbaijan, Uzbekistan, Turkmenistan, Romania, Moldova, Montenegro, Serbia and Bosnia and Herzegovina, shifting the discussion from “which alphabet?” toward the more complex questions of institutional continuity, name standardisation, dual-script practice and digital usability.

In 2026 the investigation moved further. From Cyrillic to Latin: A Step Toward Phonemic Precision in Kazakh, co-authored with Didar Sadyk, Eugen Schochenmaier and Zeinep Bazarbayeva, formalised a phoneme-to-grapheme correspondence model and compared the 2021 Latin design with the current Cyrillic orthography. Here, orthographic reform was subjected to an explicitly replicable measurement framework rather than evaluated by impression alone.

The 2026 Acta Onomastica article by Dana Pashan, Kyzdarkhan Rysbergen and Eugen Schochenmaier widened the comparison again, reviewing exonymisation across five major script families and translating that typology into a structured research agenda for Kazakhstan.

What began decades earlier as the question of how to spell and standardise a geographical name had become an international problem of scripts, exonyms, databases and digital infrastructures.

Almaty: from mountains and rivers to restaurants and residential complexes

Another revealing transformation in Rysbergen’s research is spatial. The young researcher studied historical place names in Southern Kazakhstan. The mature researcher also studies the rapidly manufactured names of the modern metropolis. A grant-supported project on the urbanonymic system of Almaty placed street names, commercial names, residential-complex names and the multilingual linguistic landscape within the same broad onomastic field. The project was formally approved with Rysbergen as project leader.

A 2021 study of Almaty’s onomastic space examined a database of 1,424 ergonymic units, analysing the interaction of Kazakh, Russian and English under conditions of globalisation. A separate study of the city’s hodonymic system considered more than 2,000 street-related names.

The 2024 article Problems of Commercialisation and Commercial Nomination of the Urbanonymic Landscape of Almaty brings this line of research into particularly sharp focus. The study reports an empirical base of around 2,000 oikodomonyms and ergonyms, including 467 names of residential complexes and 1,424 ergonymic units. It also records 2,267 street, square and alley names, of which 1,036 - 45% - are memorial names referring to historical personalities and figures of culture, literature and science. These numbers matter because the problem has changed. Traditional toponymy asks how a community inherited names. Commercial urbanonymy asks how names are produced, packaged and sold.

The 2024 study therefore treats the urban name partly as a commodity: a tool of branding, status projection and market positioning. The linguistic landscape of Almaty reveals not merely three languages coexisting, but competing symbolic economies of prestige, globality, locality and identity. The subsequent 2026 study of branding and image in the formation of Almaty’s urbanonymic space continues this transition toward critical and sociolinguistic onomastics. There is a pleasing symmetry here. The same scholar who once reconstructed historical motivations embedded in old place names now investigates motivations deliberately engineered by contemporary naming agencies and property developers.

From the dictionary to the corpus

If standardisation is one of the principal applied strands of Rysbergen’s work, the Onomastic Subcorpus of the National Corpus of the Kazakh Language is perhaps its clearest digital continuation.

The first methodological work on the subcorpus described the collection of toponyms from Akmola and Almaty regions as a starting point and envisaged a multifunctional resource capable of representing Kazakhstan’s onomastic stock both synchronically and retrospectively.

The current resource defines its task broadly: to collect and systematise toponyms, anthroponyms and other onyms; to provide geographic, cultural-semantic and word-formation annotation; to record changes in geographical names; and to make their textual occurrence and frequency searchable. It presently reports nearly 3,000 onyms and approximately 15 million word tokens in its textual base. Rysbergen is named among its developers.

The conceptual significance goes beyond digitisation. A printed dictionary normally gives the researcher one carefully selected form and a finite explanation. A corpus can preserve variation, chronology, context and frequency. It can connect the normative name with the name as actually used.

This makes possible a new kind of onomastics: not only What should the name be? and What did the name mean?, but also Where is this form used? How often? In which period? Alongside which variants?

Rysbergen’s scholarship has thus moved through three increasingly complex representations of the proper name:

the name as an entry in a card index;
the name as an entry in a dictionary;
the name as a node in a searchable digital system.

From standard to evidence: the 2026 audit

The newest stage may prove the most consequential precisely because it subjects earlier normative work to empirical verification. On 3 November 2026, exactly one week before the presidential decree awarding Rysbergen the Order of Qurmet, Language Problems and Language Planning published online From Law to Label: Evaluating Kazakhstan’s Toponymic Standardization in Practice, by Eugen Schochenmaier, Kyzdarkhan Rysbergen, Kuralay Kuderinova and Dana Pashan.

The study asks a question that earlier generations of standardisation work could rarely answer quantitatively: Do officially standardised names actually coincide with the names encountered on a major public digital map? The audit compared 17,846 deduplicated settlement entries from the State Catalogue with OpenStreetMap populated-place features. A broad linkage model identified 6,439 linked OSM features. Of the 5,104 linked features carrying a Kazakh name:kk label, 2,899 - 56.8% - matched the State Catalogue exactly. These statistics do not imply that the remaining cases are all erroneous; linkage, missing tags, legitimate variation and different update cycles complicate such a simple interpretation. But methodologically the change is important.

The history has moved: from proposing standards → to compiling standards → to digitising standards → to measuring their implementation. That is an unusually coherent arc across a scholarly career.

Recognition - and an approaching anniversary

The Order of Qurmet is the most prominent in a longer sequence of professional recognition. The National Centre records the Ybyrai Altynsarin badge (2006), the badge “For Merits in the Development of Science of the Republic of Kazakhstan” (2018) and the distinction “For Merits in the Development of the Mother Tongue” (2022).

There is also an appropriate anniversary immediately ahead. Born on 13 April 1957, Kyzdarkhan Rysbergen will celebrate her 70th birthday on 13 April 2027, only five months after receiving the Order of Qurmet. By then, forty-three years will have passed since she formally joined the Department of Onomastics in 1984.

The timing invites reflection, but the greater milestone is intellectual rather than numerical. When Rysbergen entered the Institute, Kazakh academic onomastics was building the card index that would preserve the country’s naming material. Today, she is working in an environment of annotated corpora, digital maps, Latinisation models, interoperable catalogues and quantitative audits of public geographical names. Between those two moments lies not simply a long career but a transformation of what it means to study a proper name.

A note of scholarly gratitude

A tribute to a living scholar should not turn collaboration into mythology. Many of the dictionaries, corpora, standards and recent articles discussed here are collective achievements. Rysbergen worked within a distinguished Kazakh onomastic tradition inherited from scholars such as A. Abdrakhmanov and Telgozha Zhanuzakov and has continued that work together with several generations of colleagues. The significance of her contribution lies not in pretending that one scholar built an entire field, but in recognising an unusual continuity of participation across its successive transformations.

She has been present when names were collected.

She has studied how those names arose.

She has asked what forms of cultural knowledge they preserve.

She has helped establish how they should be written.

She has participated in converting them into digital resources.

And she has helped test how official names behave once they leave the dictionary and enter the map.

For colleagues in onomastics, this may be the most appropriate way to understand the Order of Qurmet: not simply as an honour attached to a distinguished name, but as recognition occurring at the end of more than four decades spent making other people’s names, place names and inherited naming systems visible, interpretable and usable.

There is a special kind of scholarly generosity in such work. Names recovered from historical documents become available to historians. Cultural meanings reconstructed from toponyms become available to linguists and ethnographers. Standardised forms become available to administrators, teachers and cartographers. Corpus data become available to the next generation of researchers. And inconsistencies discovered in contemporary databases become questions for tomorrow’s scholarship.

An order recognises an individual.

A scholarly legacy is what that individual makes possible for others.

For more than forty years, Kyzdarkhan Rysbergen has helped make the Kazakh onomasticon possible to record, understand, standardise and search.

On the occasion of the award of the Order of Qurmet - and in anticipation of her seventieth birthday - this is an appropriate moment not only for congratulations, but for scientific gratitude.

---

Most important works

It is not claimed to reproduce all of the 150–180 works attributed to Rysbergen in institutional sources. 

1. 1993. Рысбергенова, К.К. Историко-лингвистический анализ топонимов Южно-Казахстанской области (на материале западных районов). Автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата филологических наук. Алматы. The Russian State Library record gives 22 pp.

2. 1998. Жанұзақ, Т., Әбдірахманов, А., Рысбергенова, Қ., Сапарбекова, Ә., Мектепов, А., Рахметов, Ш., et al. Қазақстанның географиялық атаулары. Ақмола облысы [Geographical Names of Kazakhstan: Akmola Region]. Алматы: Рауан. 324 pp.

3. 2000. Рысбергенова, К.К. Историко-лингвистическое исследование топонимов Южного Казахстана. Алматы: Ғылым. 150 pp.

4. 2001. Джанузаков, Т., Рысбергенова, К.К., Онгарбаева, Н., Турлыкожаев, Т. Қазақстан Республикасының топонимдері. Топонимия Республики Казахстан: наименования населенных пунктов и крупных физико-географических объектов [Toponyms of the Republic of Kazakhstan: Names of Settlements and Major Physical-Geographical Features]. Алматы. 425 pp.

5. 2002. Жанузаков, Т., Рысберген, К., Абдрахманов, С. Инструкция по русской передаче казахских и казахской передаче русских географических названий Республики Казахстан. Алматы.

6. 2003. Рысберген, Қ. Ұлттық ономастика – уақыт сынында [National Onomastics under the Test of Time]. ҚР ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, no. 3.

7. 2004. Жанұзақ, Т., Рысберген, Қ. Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы [Kazakh Onomastics: Achievements and Future]. Алматы: Азия. 128 pp. ISBN 9965-9341-2-6.

8. 2005. Жанұзақ, Т., Рысберген, Қ. Қазақ ұлттық ономастикасының өзекті мәселелері [Current Issues of Kazakh National Onomastics]. Қазақстанның ғылыми әлемі / Научный мир Казахстана, no. 1, pp. 44–48.

9. 2007. Рысберген, Қ.Қ. Концептуалды зерттеулер методологиясы жөнінде [On the Methodology of Conceptual Research]. In Қазақ тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма мәселелері: қалыптасуы, дамуы мен болашағы. Алматы: Арыс.

10. 2010. Рысберген, Қ.Қ. Қазақ топонимиясының лингвокогнитивтік және этномәдени негіздері [Linguocognitive and Ethnocultural Foundations of Kazakh Toponymy]. Doctoral dissertation. Алматы.

11. 2011. Рысберген, Қ.Қ. Ұлттық ономастиканың лингвокогнитивтік негіздері [Linguocognitive Foundations of National Onomastics]. Алматы: Дайк-Пресс. 328 pp.

12. 2012. Рысберген, К. Роль лексикографических источников в реконструкции языкового концепта. In XIII Международная научная конференция «Ономастика Поволжья», Ярославль, 13–14 September 2012.

13. 2012. Рысберген, Қ. Қазақ есімдер жүйесінің ұлттық мәдениетпен байланысы [The Relationship of the Kazakh Name System with National Culture]. Тілтаным, nos. 3–4.

14. 2012. Рысберген, Қ. Алматы қаласының лингвистикалық ахуалы [The Linguistic Situation of Almaty]. In Ономастиканың өзекті мәселелері. Алматы.

15. 2012. Рысберген, Қ. Ұлттық ономастикалық кеңістіктегі тарихи топонимдердің орны [The Place of Historical Toponyms in the National Onomastic Space]. In Өңірлердегі ономастика мәселелері: елді мекендердің дәстүрлі тарихи атаулары. Петропавл.

16. 2013. Рысберген, Қ. Ономастика мен ұлттық мәдениеттің өзара байланысы (экстралингвистикалық фактор) [The Relationship between Onomastics and National Culture: The Extralinguistic Factor]. Тілтаным, no. 3.

17. 2013. Рысберген, Қ. Ономастикалық атаулар номинациясындағы географиялық фактор [The Geographical Factor in the Nomination of Onomastic Names]. Тілтаным, no. 4.

18. 2013. Рысберген, К. Об общности аксиологического компонента в концептах казахской и русской лингвокультур. In Science Progress in European Countries: New Concepts and Modern Solutions. Stuttgart, pp. 76–80.

19. 2013. Рысберген, Қ. Тарихи атауларды сақтау ұлттық мүдде мәселесі [Preserving Historical Names as a Matter of National Interest]. Ономастикалық хабаршы, no. 1. Астана.

20. 2016. Rsaliyeva, N., & Rysbergen, K. Onomastic space of Kazakhstan: Current condition and problems. In C. Hough & D. Izdebska (Eds.), Names and their environment: Proceedings of the 25th International Congress of Onomastic Sciences, Glasgow, 25–29 August 2014 (Vol. 4, pp. 153–165). University of Glasgow.

21. 2017. Жанұзақов, Т., Рысберген, Қ.Қ., Оңғарбаева, Н.Б., Серікбаева, А.Д., Барменова, Н.Т. Қазақстан Республикасы. Әкімшілік-аумақтық бірліктер атаулары. Анықтамалық [Republic of Kazakhstan: Names of Administrative-Territorial Units. Reference Book]. Алматы: Дайк-Пресс. 604 pp. Rysbergen is listed as organisational leader, editorial-board member and compiler. The book contains approximately 19,000 names.

22. 2017. Rysbergen, K.K. “Ethnocultural Specificity of Onomastic Nomination.” News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Social and Human Sciences, 5(315), pp. 54–57.

23. 2017. Рысберген, К.К. “Реалии постсоветской действительности в русской ономастической системе Казахстана.” Филологические науки. Вопросы теории и практики, no. 10(76), part 3, pp. 167–170.

24. 2018. Рысберген, Қ.Қ. Ономастикалық атауларды латын әліпбиінде жазудың теориялық мәселелері [Theoretical Issues in Writing Onomastic Names in the Latin Alphabet].

25. 2018 [issue; online record 2019]. Рысберген, Қ.Қ., Халидуллаева, Г.Б. Ж. Нәжімеденов жырларындағы «Туған жер» концептісінің репрезентациясы [Representation of the “Native Land” Concept in the Poetry of Zhumeken Nazhimedenov]. ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы, 172(4), pp. 102–109.

26. 2019. Рысберген, Қ.Қ., Тлегенова, Г.Б. Космонимдік атаулардың мифтанымдық сипаты [The Mythological Nature of Cosmonymic Names]. Евразийский Союз Ученых, no. 3(60), pp. 40–44. DOI: 10.31618/ESU.2413-9335.2019.9.60.40-44.

27. 2020. Қазақ тіліндегі өзге тілді ономастикалық атаулар. Анықтамалық [Foreign-Language Onomastic Names in Kazakh: A Reference Book]. Алматы. Editor: Қ. Рысберген; compilers N. Barmeshova, Z. Sadyrbayeva, Zh. Turgynbayeva, D. Sadyk, A. Seitbatkal.

28. 2021. Рысберген, Қ., Садық, Д. Алматының годонимдік жүйесіндегі тілдік ерекшеліктер [Linguistic Features of Almaty’s Hodonymic System]. Тілтаным, 4(84). DOI: 10.55491/2411-6076-2021-4-81-90.

29. 2021. Рысберген, Қ., Садық, Д., Рсалиева, Н. Алматы қаласы ономастикалық кеңістігінің жаһандану жағдайындағы тілдік-әлеуметтік даму үдерісі [Linguistic and Social Development of Almaty’s Onomastic Space under Globalisation]. Әл-Фараби, 76(4). DOI: 10.48010/2021.4/1999-5911.08.

30. 2021. Рысберген, Қ.Қ., Шаһин, И. Шеттілдік географиялық атауларды қазақ тілінің латын графикасы негізінде жазу тілді реформалаудың маңызды міндеті [Writing Foreign Geographical Names in a Latin-Based Kazakh Script as an Important Task of Language Reform]. Қарағанды университетінің хабаршысы. Филология сериясы, 4(104), pp. 7–14. DOI: 10.31489/2021Ph4/7-14.

31. 2022. Рысберген, Қ., Пашан, Д., Садырбаева, З., Бармешова, Н. Қазақстан Республикасын ономастикалық қызмет саласындағы стандарттау негіздері [Foundations of Standardisation in the Field of Onomastic Activity of the Republic of Kazakhstan]. Адам әлемі, 92(2), pp. 141–152. DOI: 10.48010/2022.2/1999-5849.14.

32. 2022 [issue; online 2023]. Рысберген, Қ.Қ., Рсалиева, Н.М., Садырбаева, З.Б., Пашан, Д.М., Сейтбатқал, Ә.Б. Ономастикалық ішкорпусты жасау және әлемдік тәжірибе [Creating an Onomastic Subcorpus and International Experience]. Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University. Philology Series, 139(2), pp. 8–19. DOI: 10.32523/2616-678X-2022-139-2-8-19.

33. 2023. Rysbergen, K., Uali, N. Халықтық топонимдердегі ақ және қара түстердің мәдени-тілдік семантикасы [Cultural-Linguistic Semantics of White and Black in Folk Toponyms]. Bulletin of the Eurasian Humanities Institute. Philology Series, no. 1, pp. 128–142. DOI: 10.55808/1999-4214.2023-1.10.

34. 2023. Rysbergen, K., Sadyrbayeva, Z., Pashan, D., Seitbatal, A., Sadyk, D. “Experience of Creating the Onomastic Subcorpus of the National Corpus of the Kazakh Language.” Tiltanym, 3(91).

35. 2023. Alimbay, N.A., Fazylzhanova, A.M., Smagulov, B.Q., Rysbergen, K.K. “Strengthening the Peasant Colonization of the Kazakh Krai in the Period of the Stolypin Agrarian Reform (1906–1917).” Bylye Gody, 18(4), pp. 2075–2095. DOI: 10.13187/bg.2023.4.2075.

36. 2024. Рысберген, Қ.Қ. Халықтық тарихи микротопонимдердің лингвомәдени семантикасы [Linguocultural Semantics of Folk Historical Microtoponyms]. Tiltanym, no. 2, pp. 5–17. DOI: 10.55491/2411-6076-2024-2-5-17.

37. 2024. Nursan A., Rysbergen K., Uali N., and Smagulov B. Qazaqstannyn soltüstik, soltüstik-shyğys aimaqtarynyñ dästürli toponimdik landshafty jäne krestiandyq otarlau faktory: lingvomädeni-tarikhi zertteu [The Traditional Toponymic Landscape of Northern and Northeastern Kazakhstan and the Factor of Peasant Colonization (Second Half of the Nineteenth Century–1917): A Linguo-Historical Study]. Almaty: Asyl. 544 pp. ISBN 978-601-08-4486-5.

38. 2024. Rysbergen, K.K., Pashan, D.M., Sadyk, D.A. “Problems of Commercialisation and Commercial Nomination of the Urbanonymic Landscape of Almaty.” RUDN Journal of Language Studies, Semiotics and Semantics, 15(2), pp. 520–543. DOI: 10.22363/2313-2299-2024-15-2-520-543.

39. 2024. Rysbergen, K., Uali, N., Fazylzhanova, A., Kuderinova, K. “Linguistic Explication of Rational and Irrational Knowledge Types in the Content of Toponyms (on the Material of the Linguocultural Dictionary).” Open Linguistics, 10(1), article 20240031. DOI: 10.1515/opli-2024-0031.

40. 2025. Amirbekova, A., Orynbasar, T., Rysbergen, K., Pashan, D. “Когнитивный стиль метафоризации в художественном тексте.” Eurasian Journal of Philology: Science and Education, 197(1), pp. 18–28. DOI: 10.26577/EJPh202519712.

41. 2025. Rysbergen, K., Rsaliyeva, N., Pashan, D., Schochenmaier, E., Seyitbatkal, A. “From Foreign to Familiar: Transliteration Challenges in the Latinization of Kazakh Exonyms.” Forum for Linguistic Studies, 7(6), pp. 42–55. DOI: 10.30564/fls.v7i6.9617.

42. 2025. Rysbergen, K., Schochenmaier, E. “The Impact of Script Reform on Names across Cultures. Lessons for Kazakhstan’s 2031 Latinization.” Cultural Perspectives, no. 30, pp. 228–252. DOI: 10.29081/CP.2025.30.11.

43. 2026. Sadyk, D.A., Rysbergen, K.K., Schochenmaier, E., Bazarbayeva, Z.M. “From Cyrillic to Latin: A Step Toward Phonemic Precision in Kazakh.” XLinguae, 19(2), pp. 306–315. DOI: 10.18355/XL.2026.19.02.18.

44. 2026. Pashan, D., Rysbergen, K., Sadyk, D. “Branding and Image as Significant Factors Forming the Urbanonymic Space of Almaty.” Bulletin of Shakarim University. Philology Series, 1(2/6), pp. 6–15.

45. 2026. Pashan, D., Rysbergen, K., Schochenmaier, E. “Exonymization Strategies Across Scripts: A Typological Review and Research Agenda for Kazakhstan.” Acta Onomastica, 67(2), pp. 389–412. DOI: 10.58756/A2673416.

46. 2026. Schochenmaier, E., Rysbergen, K., Kuderinova, K., Pashan, D. “From Law to Label: Evaluating Kazakhstan’s Toponymic Standardization in Practice.” Language Problems and Language Planning. DOI: 10.1075/lplp.25013.sch.